امریکا د افغانستان د معضلې د حل او د سولې یوې هوکړې ته رسېدو لپاره له طالبانو سره څو میاشتې خبرې اترې وکړې. اوس د امریکا ولسمشر جو بایډن ویلي، د دې وخت را رسېدلی چې د دوی د تاریخ دا تر ټولو اوږده جګړه پای ومومي. موږ دلته د دې مالومولو هڅه کړې چې پر دې جګړه د امریکا څومره لګښت شوی دی.
امریکا کوم ځواکونه استولي وو؟
امریکا د ۲۰۰۱ کال اکټوبر کې د دې لپاره د طالبانو پر حکومت برید وکړ، چې د واشنګټن په وینا اسامه بن لادن او د سپټمبر د یوولسمې د بریدونو نورو طراحانو ته یې پناه ورکړې وه.
متحده ایالتونو کرار کرار د طالبانو د ډېریدونکو بریدونو پر وړاندې د مقاومت لپاره افغانستان کې د خپلو ځواکونو شمېر لوړ کړ او د بیارغونې پر پروژو یې میلیاردونه ډالر ولګول.
د امریکا د حکومت د شمېرو له مخې د ۲۰۱۰ او ۲۰۱۲ کلونو ترمنځ چې افغانستان کې تر سلو زرو ډېر امریکايي ځواکونه مېشت وو، د دې جګړې کلنی لګښت یو تریلیون ډالرو ته رسېدلی و.
تر هغې وروسته چې امریکا خپل پام پخپله د جګړې پر مخ وړلو او یرغلیزو عملیاتو پر ځای د افغان پوځ روزنې ته واړاوه، نو دا لګښتونه په چټکۍ سره راکم شول.
له ۲۰۱۶ تر ۲۰۱۸ کال پورې افغانستان کې د امریکا کلنی لګښت شاوخوا ۴۰ میلیارد ډالر او په ۲۰۱۹ کال (تر سپټمبر پورې) ۳۸ میلیارد ډالر اټکل شوی و.
د امریکا د دفاع وزارت پر بنسټ دوی (د ۲۰۰۱ کال له اکټوبر د ۲۰۱۹ کال تر سپټمبر پورې) افغانستان کې ټولټال ۷۷۸ میلیارده ډالره پوځي لګښت درلود.
پر دې سربېره، د امریکا د بهرنیو چارو وزارت، د امریکا نړیوالې پراختیايي ادارې (یو ایس ایډ) او نورو دولتي بنسټونو افغانستان کې د بیارغونې پر پروژو ۴۴ میلیارده ډالر لګولي دي.
د دغو رسمي شمېرو له مخې، په ۲۰۰۱ کال کې د افغانستان د جګړې له پیل راهیسې تر دې دمه د امریکا ۸۲۲ میلیارد ډالر لګېدلي دي.
خو په دې کې د پاکستان اړوند لګښتونه شامل نه دي، چې امریکا ترې د افغانستان چارو کې د پوځي اډې په توګه ګټه اخیستې.
د بروان پوهنتون لخوا ‘د جګړې د لګښتونو’ د طرحې اډانه کې د تر سره شوې څېړنې پایلې ښيي، چې د امریکا لخوا د افغانستان د جګړې د لګښتونو وړاندې شوې رسمي شمېرې تر اصلي لګښتونو کمې ښودل شوې.
دغه څېړنه وايي، کانګرېس دغو کلونو کې افغانستان او پاکستان کې د عملیاتو لپاره ۹۷۸ میلیارده ډالره بودیجه تصویب کړې ده.
د «جګړې د لګښتونو» د طرحې ګډ مدیر نیټا کرورفورډ وايي، په دغو شمېرو کې «له جګړې د راګرځېدلو سرتېرو د پالنې، جګړه ییزو فعالیتونو لپاره پر نورو دولتي ادارو د شویو لګښتونو او همدا راز په پور د اخیستل شویو پیسو د ګټې لګښتونه شامل نه دي.»
پیسې چېرې ولاړې؟
د دغو پیسو ستره برخه پر ترهګرۍ ضد عملیاتو او د ډوډۍ، جامو، روغتیايي پاملرنې او د ځانګړې تنخوا او حقوقو په څېر د امریکايي ځواکونو په اړتیاوو لګېدلې ده.
له رسمي شمېرو ښکاري چې امریکا افغانستان کې د اتلسو کلونو پر مهال د خپلو ټولو لګښتونو یوازې ۱۶ سلنه چې ۱۴۳ اعشاریه ۲۷ میلیارد ډالر کېږي، د بیارغونې په چارو لګولي دي.
د دغو پیسو تر نیمايي زیاتې یانې ۸۸ اعشاریه ۳۲ میلیارده ډالر د افغان ملي اردو او پولیسو په ګډون، د افغان ملي امنیتي او دفاعي ځواکونو په روزنه لګول شوې.
پاتې پیسې هم د حکومتولۍ او زیربناوو د ودې تر څنګ په اقتصادي او بشردوستانه مرستو او د نشهيي توکو پر ضد په مبارزه لګول شوې دي.
امریکا له ۲۰۰۲ تر ۲۰۱۹ کال پورې افغانستان کې د نشهيي توکو پر ضد په مبارزې نهه میلیارد ډالر لګولي دي.
خو له دې سره سره د ملګرو ملتونو شمېرې ښيي چې په ۲۰۱۷ کال افغانستان کې تر بل هر وخت پر ډېره ځمکه کوکنار کرل شوي وو.
د افغانستان د بیارغونې د څار ادارې په ۲۰۱۷ کال کې ویلي وو، چې تېرو یوولسو کلونو کې د «ناغېړۍ، درغلۍ او ناسم مدیریت» له کبله ۱۹ میلیارده ډالر ضایع شوي دي.
د سیګار په وینا، دا ښايي د ټولو بې ځایه لګېدلو پیسو یوه کوچنۍ برخه وي. دې ادارې همدا راز زیاته کړې چې د امریکا د مرسته شوو پیسو د جګړې له پراخېدو، فساد او د وسله والو د ملاتړ له پیاوړتیا سره مرسته کړې.
د دې جګړې انساني لګښت څومره و؟
په ۲۰۰۱ کال کې د طالبانو خلاف د جګړې ډګر ته له وتلو راهیسې د امریکا له ۲۳۰۰ ډېر سرتېري وژل شوي او ۲۰ زره ۶۶۰ نور ټپي شوي دي.
د رسمي شمېرو له مخې، د ۲۰۱۹ کال تر سپټمبر پورې افغانستان کې نږدې ۱۳ زره امریکايي سرتېرو حضور درلود، خو ترڅنګ یې شاوخوا ۱۱ زره نور امریکايي وګړي هم وو چې د قراردادیانو په توګه یې کار کاوه.
په دې جګړه کې د امریکايي ځواکونو مرګژوبله افغان امنیتي ځواکونو او ملکي خلکو ته د اوښتې مرګژوبلې په پرتله د پام وړ کمه ده.
د افغانستان ولسمشر محمد اشرف غني تېر کال منلې وه چې په ۲۰۱۴ کال کې واک ته د ده له رسېدو راهیسې تر ۴۵ زرو ډېر افغان سرتیري وژل شوي دي.
د ولسمشر غني لخوا د مرګژوبلې اعلان غیرمعمولي و ځکه د افغانستان او امریکا حکومتونو د افغان ځواکونو تلفات نه ښکاره کول.
ځينو رپوټونو کې راغلي چې په وروستیو کلونو کې د افغان امنیتي ځواکونو مرګژوبله ډېره لوړه شوې او کله ناکله د ورځې په منځنۍ کچه له ۳۰ تر ۴۰ سرتیري وژل کېږي.
له دې سره افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه دفتر (یوناما) چې له ۲۰۰۹ کال راهیسې یې په دوامداره توګه د ملکي مرګژوبلې د شمېرو ثبتول پیل کړي، وايي په دې موده کې له سلو زرو ډېر ملکي افغانان مړه یا ټپيان شوي دي.