د ملګرو ملتونو د سرمنشي انتونیو ګوترېش وروستی خبرداری ښيي چې د اقلیمي بدلونونو اغېزې نور یوازې د راتلونکي اټکل نه، بلکې د نن ورځې یو جدي واقعیت دی. د «النینو» پیاوړتیا، د تودوخې لوړېدل، د ورښتونو ګډوډي، پرلهپسې وچکالي او ناڅاپي سېلابونه هغه ګواښونه دي چې د نړۍ تر څنګ افغانستان هم ورسره مخ دی.
افغانستان د شنو خونو د ګازونو په تولید کې ډېره لږه ونډه لري، خو د اقلیمي بدلونونو بیه تر ډېرو صنعتي هېوادونو لوړه پرې کوي. د هېواد کمزوری اقتصاد، د اوبو د مدیریت نشتوالی، د ځنګلونو پرېکول، دودیزه کرنه او نړیوالو اقلیمي مرستو ته محدود لاسرسی د دې لامل شوی چې هره وچکالي او سېلاب پر یوه ستر انساني او اقتصادي ناورین بدل شي.
د افغانستان ډېری خلک پر کرنه او مالدارۍ تکیه لري. کله چې ورښت کم، موسمونه نامنظم او د اوبو سرچینې وچې شي، یوازې حاصلات نه کمېږي؛ بلکې بېوزلي، بېکاري، کورنۍ بېځایه کېدل او خوراکي ناامني هم زیاتېږي. له همدې امله، اقلیمي بدلون باید یوازې چاپېریالي موضوع ونه ګڼل شي؛ دا د اقتصاد، روغتیا، ملي امنیت او د خلکو د ژوند مسئله ده.
افغانستان ته په کار ده چې لومړی د اوبو مدیریت ملي لومړیتوب وګرځوي. د کوچنیو او منځنیو بندونو جوړول، د باراني اوبو زېرمه کول، د کانالونو رغول او په کرنه کې د اوبو سپموونکو سیسټمونو رواجول کولای شي د وچکالۍ زیانونه راکم کړي. د هرې سیمې لپاره باید د اوبو د شته سرچینو او راتلونکو اړتیاوو روښانه نقشه جوړه شي.
دویم، کرنه باید له اقلیمي شرایطو سره برابره شي. بزګرانو ته د وچکالۍ پر وړاندې مقاوم تخمونه، عصري وسایل، اقلیمي معلومات او تخنیکي روزنه ورکول اړین دي. هغه فصلونه چې ډېرې اوبه مصرفوي، باید په وچو سیمو کې د لږو اوبو له اړتیا لرونکو بدیلونو سره بدل شي.
درېیم، د ځنګلونو، څړځایونو او طبیعي سرچینو ساتنه باید له شعار څخه عملي اقدام ته واوړي. بېرویه ځنګلوهنه او د غرونو د بوټو له منځه وړل د سېلابونو شدت زیاتوي او د خاورې د تخریب لامل کېږي. د ونو کرل هغه وخت اغېزمن دي چې تر څنګ یې د ساتنې، اوبه کولو او دوامدارې څارنې پلان هم موجود وي.
څلورم، د هوا پېژندنې او له طبیعي پېښو څخه د مخکیني خبرداري سیستمونه باید پیاوړي شي. که خلک د سېلاب، سختې ګرمۍ یا وچکالۍ له خطره پر وخت خبر شي، د زرګونو انسانانو ژوند او شتمني ژغورل کېدای شي. دا معلومات باید یوازې په ادارو کې پاتې نه شي، بلکې د راډیو، ټیلیفون، جوماتونو او سیمهییزو شبکو له لارې تر لرې پرتو کلیو ورسېږي.
پنځم، افغانستان باید له نړیوالې ټولنې سره د اقلیمي عدالت پر بنسټ فعال تعامل وکړي. صنعتي هېوادونه چې د اقلیمي بحران په رامنځته کېدو کې لویه ونډه لري، اخلاقي او نړیوال مسؤلیت لري چې له زیانمنو هېوادونو سره مالي او تخنیکي مرسته وکړي. اقلیمي مرستې باید له سیاسي اختلافونو جلا او مستقیماً د افغان ولس د ژوند ژغورنې، اوبو، کرنې او طبیعي پېښو ته د چمتووالي لپاره ولګول شي.
د اقلیمي بدلون پر وړاندې مبارزه یوازې د حکومت د یوې ادارې دنده نه ده. حکومت، خصوصي سکټور، پوهنتونونه، دیني عالمان، رسنۍ او عام خلک ټول مسؤلیت لري. د اوبو د ضایع کېدو مخنیوی، د ونو ساتنه، د پاکې انرژۍ کارول او د چاپېریال په اړه عامه پوهاوی هغه ګامونه دي چې هر افغان یې اخیستلای شي.
افغانستان نور د بلې وچکالۍ یا ویجاړوونکي سېلاب تر راتلو پورې د انتظار توان نه لري. که نن د اوبو، کرنې، ځنګلونو او طبیعي پېښو د مدیریت لپاره منظم او دوامدار اقدام ونه شي، سبا به یې انساني او اقتصادي بیه څو برابره لوړه وي. اقلیمي ګواښ ملي اراده، روښانه تګلاره او بېړنی عمل غواړي.
