ليکوال:نوید وسیم
د ۲۰۲۵ کال د سپتمبر په لومړۍ نېټه د چین ولسمشر شي جین پینګ په تیانجین کې د شانګهای د همکارۍ سازمان د «SCO Plus» غونډې پر مهال د نړیوال مدیریت وړانديز (Global Governance Initiative) وړاندې کړ. د دغه وړانديز لومړۍ کلیزه په داسې وخت کې رارسېږي چې نړیوال وضعیت له ژورو بدلونونو سره مخ دی؛ په بېلابېلو سیمو کې جګړې او شخړې روانې دي، نړیوال اقتصاد له بېثباتۍ او سوداګریزو خنډونو اغېزمن دی، اقلیمي بدلون ورځ تر بلې جدي کېږي او د پرمختګ، فقر، انرژۍ، خوړو او نوې ټکنالوژۍ په برخو کې ګډې نړیوالې ننګونې زیاتې شوې دي.
د چین د رسمي لیدلوري له مخې، د نړیوال مدیریت وړانديز پر پنځو اساسي اصولو ولاړ دی: د دولتونو د حاکمیت مساوات، نړیوال قانون ته درناوی، څو اړخیزتوب، خلکو ته لومړیتوب ورکول او پر عملي پایلو تمرکز. د دې ترڅنګ، د پراخو مشورو، ګډې ونډې او ګډو ګټو اصل هم د چین د نړیوال مدیریت د لیدلوري یوه مهمه برخه ده.
د دې وړانديز اهمیت په دې کې دی چې د نن ورځې ډېری ستونزې نور یوازې د یوه هېواد په پولو کې نه محدودېږي. اقتصادي بحران، د انرژۍ کمښت، اقلیمي بدلون، ناروغۍ او د خوراکي توکو کمښت ډېر ژر له یوې سیمې بلې ته اغېز لېږدوي. له همدې امله، د دغو ستونزو دوامدار حل هم یوازې د یوه یا څو هېوادونو له خوا ممکن نه دی، بلکې پراخو نړیوالو مشورو او همکارۍ ته اړتیا لري.
د نړیوالو ننګونو پر وړاندې د ګډ اقدام اړتیا
د نړۍ په ګڼو سیمو کې روانې جګړې او سیاسي شخړې ښيي چې د اختلافونو د حل لپاره خبرو، ډیپلوماسۍ او څو اړخیزو میکانیزمونو ته لا ډېره اړتیا شته. هره اوږدمهاله شخړه یوازې انساني زیان نه رامنځته کوي، بلکې پر نړیوالې سوداګرۍ، خوراکي امنیت، انرژۍ، پانګونې او اقتصادي ثبات هم اغېز کوي.
په داسې وضعیت کې د دولتونو د حاکمیت د مساوات او نړیوال قانون پر اهمیت ټینګار د پام وړ دی. که لوی او واړه هېوادونه د نړیوالو اصولو په وړاندې مساوي مسوولیت ولري او شخړې د خبرو او منل شوو نړیوالو میکانیزمونو له لارې حل شي، د باور او ثبات لپاره ښه زمینه رامنځته کېدای شي.
د نړیوال مدیریت وړانديز دا هم مطرح کوي چې د نړیوال نظام موخه باید یوازې د اصولو جوړول نه وي، بلکې دغه اصول باید د خلکو په ژوند کې عملي پایلې ولري. په دې معنا چې نړیواله همکاري باید د امنیت تر څنګ د فقر د کمولو، اقتصادي ودې، اقلیمي بدلون، عامې روغتیا، تعلیم، ټکنالوژۍ او نورو هغو برخو ته هم پاملرنه وکړي چې د خلکو ورځنی ژوند ورسره تړلی دی.
د افغانستان په څېر هېواد لپاره دغه لیدلوری ځانګړی اهمیت لري. افغانستان د څو لسیزو جګړو او بېثباتۍ له اغېزو وروسته اقتصادي پرمختګ، سیمهییز اتصال، سوداګرۍ، پانګونې او د خلکو د ژوند ښه کېدو ته اړتیا لري. له همدې امله، هر هغه نړیوال چوکاټ چې د جګړې پر ځای خبرې، د تقابل پر ځای همکاري او د یوه اړخ پر ګټه د بل د زیان پر ځای متقابلې ګټې هڅوي، د افغانستان د اوږدمهاله ثبات او پرمختګ له اړتیاوو سره تړاو پیدا کوي.
افغانستان او چین؛ له ګډو اصولو څخه تر عملي همکارۍ
افغانستان او چین د جغرافیې له مخې ګاونډي هېوادونه دي او د دواړو ترمنځ اړیکې تاریخي، اقتصادي او سیمهییز اړخونه لري. په وروستیو کلونو کې د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګرۍ، پانګونې، سیمهییز اتصال او اقتصادي همکاریو د پراخېدو په اړه بحثونه زیات شوي دي.
چینایي چارواکو په وروستیو رسمي لیدنو کې له افغانستان سره د سوداګرۍ، پانګونې او نورو اقتصادي همکاریو پر پراخولو ټینګار کړی او د افغانستان د اقتصادي بیارغونې د ملاتړ خبره یې کړې ده. له بلې خوا، د افغانستان اسلامي امارت بیا بیا ویلي چې بهرنی سیاست یې متوازن او اقتصاد محوره دی او غواړي له نورو هېوادونو سره د متقابل احترام، نهلاسوهنې، ښه ګاونډیتوب او ګډو ګټو پر بنسټ اړیکې پراخې کړي.
په همدې چوکاټ کې د نړیوال مدیریت د وړانديز د «ګډو مشورو، ګډې ابادۍ او ګډو ګټو» اصل د افغانستان او چین د اړیکو لپاره عملي اهمیت پیدا کولای شي. اقتصادي همکاري هغه وخت اغېزمنه وي چې دواړه خواوې پکې خپلې اړتیاوې او لومړیتوبونه په ښکاره مطرح کړي او پایله یې د دواړو لپاره ملموسه ګټه ولري.
افغانستان د طبیعي سرچینو، کرنې، جغرافیایي موقعیت او ځوان بشري ځواک له پلوه پراخ ظرفیت لري. په ځانګړي ډول، د منځنۍ او جنوبي اسیا ترمنځ د افغانستان موقعیت د ترانزیټ او سیمهییزې سوداګرۍ لپاره مهم فرصتونه رامنځته کولای شي. چین بیا د صنعت، زیربناوو، ټکنالوژۍ، پانګونې او لوی بازار له پلوه مهم امکانات لري. د دغو ظرفیتونو ترمنځ مناسبه اړیکه کولای شي د دواړو هېوادونو اقتصادي همکاریو ته نوې زمینه برابره کړي.
د افغانستان لپاره مهمه ده چې له چین سره اقتصادي همکاري یوازې د وارداتو او صادراتو پر ارقامو محدوده پاتې نه شي، بلکې د کورني تولید، کارموندنې، د افغانستان د محصولاتو بازارموندنې، مسلکي روزنې او ټکنالوژۍ د انتقال سبب هم شي. په کرنه، کانونو، انرژۍ، ترانسپورټ، صنعتي تولید او زیربناوو کې هغه پروژې چې د افغانستان د اقتصادي ظرفیت د لوړولو لامل شي، د متقابلو ګټو د اصل عملي مثالونه کېدای شي.
افغانستان هم کولای شي د خپل جغرافیایي موقعیت له لارې د منځنۍ او جنوبي اسیا ترمنځ د سوداګرۍ او ترانزیټ په یوه مهمه لاره بدل شي. د سیمهییز اتصال پراختیا نه یوازې د افغانستان لپاره د عوایدو او کارموندنې فرصتونه رامنځته کوي، بلکې چین او د سیمې نورو هېوادونو ته هم د نویو سوداګریزو مسیرونو زمینه برابرولای شي.
له همدې امله، د نړیوال مدیریت وړانديز په چوکاټ کې د ګډو مشورو مفهوم باید یوازې په سیاسي غونډو پورې محدود نه وي؛ په اقتصادي برخه کې هم اړینه ده چې د افغانستان اړتیاوې، د خلکو لومړیتوبونه او د اوږدمهاله پرمختګ غوښتنې د همکاریو په طرحه او پلي کېدو کې په پام کې ونیول شي.
په نړیوال مدیریت کې د نړیوال جنوب ونډه
په نړیوال جنوب (Global South) کې عموماً د اسیا، افریقا او لاتینې امریکا ډېری مخ پر ودې هېوادونه شامل دي. په وروستیو لسیزو کې د نړیوال اقتصاد او سیاست په جوړښت کې د پام وړ بدلونونه راغلي او د دغو هېوادونو اقتصادي او سیاسي اهمیت هم ورسره زیات شوی دی. اوس د نړیوال جنوب هېوادونه د نړۍ د نفوس لویه برخه جوړوي او په نړیوال اقتصاد، سوداګرۍ، انرژۍ، خامو موادو او تولید کې یې ونډه مخ پر زیاتېدو ده.
له همدې امله، په نړیوالو اقتصادي او سیاسي بنسټونو کې د دغو هېوادونو د مناسبې ونډې او استازیتوب پراخېدل کولای شي نړیوال مدیریت له اوسنیو واقعیتونو سره لا برابر کړي. دغه هېوادونه غواړي یوازې د نړیوالو پرېکړو پلي کوونکي نه وي، بلکې د هغو اصولو او میکانیزمونو په جوړولو کې هم مناسب ګډون ولري چې پر اقتصاد، اقلیم، سوداګرۍ، پرمختګ او امنیت یې اغېز کوي.
د نړیوال مدیریت وړانديز هم پر دې ټینګار کوي چې نړیوالې چارې باید د پراخو مشورو له لارې تنظیم شي او نړیوال اصول د پراخ ګډون په فضا کې جوړ، پلي او وساتل شي. د نړیوال جنوب لپاره د دغه اصل اهمیت دا دی چې د دغو هېوادونو واقعي اړتیاوې او لومړیتوبونه د نړیوالو بحثونو یوه مهمه برخه وشي.
د افغانستان لپاره دا مسئله په ځانګړي ډول مهمه ده. افغانستان یو مخ پر ودې هېواد دی چې د اقتصادي پرمختګ، پانګونې، زیربناوو، اقلیمي بدلون، اوبو، کرنې، سوداګرۍ او بشري ظرفیتونو په برخو کې ځانګړې اړتیاوې لري. که د نړیوال مدیریت په جوړښتونو کې د مخ پر ودې هېوادونو ونډه پراخه شي، د افغانستان په څېر هېوادونو ته هم دا زمینه برابرېدای شي چې خپلې اړتیاوې او مشروع اقتصادي ګټې په نړیوالو بحثونو کې په ښه ډول مطرح کړي.
د بېلګې په توګه، اقلیمي بدلون افغانستان ته جدي ستونزې پیدا کړې دي، حال دا چې د ګلخانهیي ګازونو په نړیوال اخراج کې د افغانستان ونډه ډېره کمه ده. په همدې ډول، د پرمختګ لپاره د نړیوال تمویل، سوداګریزو اسانتیاوو او ټکنالوژۍ په برخو کې هم د مخ پر ودې هېوادونو اړتیاوې د پرمختللو اقتصادونو له اړتیاوو سره یو شان نه دي. پراخ او عادلانه نړیوال ګډون کولای شي دا توپیرونه په ښه توګه منعکس کړي.
په دې برخه کې د چین د نړیوال مدیریت وړانديز یو مهم بحث دا راولاړوي چې د نړیوالو چارو مدیریت باید د پراخې مشورې، شراکت او متقابلو ګټو پر بنسټ وي. که دغه اصول په عملي ډول پلی شي، د نړیوال جنوب هېوادونو ته به یوازې د نظر د څرګندولو زمینه نه برابروي، بلکې په اقتصادي، پرمختیايي او نړیوالو تصمیمونو کې به یې د واقعي ونډې د پراخېدو فرصت هم زیات کړي.
د نړیوال مدیریت وړانديز د خپلې لومړۍ کلیزې پر مهال په داسې نړیوال چاپېریال کې ارزول کېږي چې له جګړو، اقتصادي بېثباتۍ، اقلیمي بدلون او د پرمختګ له نابرابرۍ سره مخ دی. په دې شرایطو کې د حاکمیت د مساوات، نړیوال قانون، څو اړخیزتوب، پراخو مشورو او متقابلو ګټو پر اصولو ټینګار د نړیوالو اړیکو لپاره مهم بحث دی.
د افغانستان له نظره د هر نړیوال وړانديز ارزښت باید د هغه په عملي پایلو کې وکتل شي. افغانستان داسې نړیوال چاپېریال ته اړتیا لري چې د خپلواکۍ او حاکمیت درناوی یې وشي، له نورو هېوادونو سره یې اړیکې د متقابل احترام او ګډو ګټو پر بنسټ وي او اقتصادي همکاري یې د خلکو په ژوند کې عملي بدلون رامنځته کړي.
د افغانستان او چین په اړیکو کې د دغه وړانديز اصول کولای شي د سوداګرۍ، پانګونې، ترانزیټ، کرنې، کانونو، انرژۍ او مسلکي ظرفیت لوړونې لپاره د لا پراخو همکاریو زمینه برابره کړي. په نړیواله کچه بیا د نړیوال جنوب د مناسبې ونډې او استازیتوب پراختیا کولای شي د نړیوال مدیریت په لا متوازن او اغېزمن کېدو کې مرسته وکړي.
په پای کې، د نړیوال مدیریت د هر وړانديز اصلي بریالیتوب یوازې په دې نه سنجول کېږي چې څومره اصول او نظریې وړاندې کوي؛ بلکې تر ټولو مهم معیار دا دی چې څومره د هېوادونو ترمنځ باور زیاتوي، د اختلافونو د سولهییز حل زمینه برابروي، اقتصادي او پرمختیايي همکاري پیاوړې کوي او د خلکو د ژوند د ښه والي لپاره عملي پایلې رامنځته کوي. له همدې امله، د افغانستان له نظره هم د نړیوال مدیریت د وړانديز ارزښت تر ټولو ډېر په دې کې دی چې دغه اصول تر کومه په عملي همکاریو، متقابلو ګټو او ملموسو پایلو بدلېدای شي.
