په افغانستان کې د ژمي له راتګ سره یو ځل بیا د زرګونو افغانانو پر ژوند د ستونزو درانه سیورې غوړېدلي دي. سړې شپې، یخې ورځې، واورې او بارانونه هغه واقعیتونه دي چې هر کال د خلکو د ژوند پر اساسي اړتیاوو سخت اغېز کوي؛ خو سږکال دا اغېز څو برابره زیات دی، ځکه چې له ګاونډیو هېوادونو څخه نوي راغلي کډوال، بېکوره کورنۍ او هغه خلک چې د بېوزلۍ له کرښې ښکته ژوند کوي، د ژمي د سختیو پر وړاندې تر بل هر وخت ډېر زیانمن دي.
نن په هېواد کې زرګونه داسې کورنۍ شته چې لا هم د سرپناه له نعمت څخه بېبرخې دي. ډېری نوي راغلي کډوال په لنډمهاله خېمو، نیمه ویجاړو ودانیو، جوماتونو او یا هم د خپلوانو په تنګو کورونو کې ژوند کوي. دا ډول سرپناه نه یوازې د ژمي د یخنۍ پر وړاندې بسنه نه کوي، بلکې د ماشومانو، ښځو او سپینږیرو روغتیا هم له جدي ګواښ سره مخ کوي. د تنفسي ناروغیو، زکام، سینهبغل او نورو ژمنیو ناروغیو زیاتوالی هغه څه دي چې د بېوزلو کورنیو درد لا پسې ژوروي.
په داسې حال کې چې افغانستان د جګړو له اوږدې دورې وروسته د بیا رغونې او ثبات هیله لري، دا واقعیت باید له پامه ونه غورځول شي چې انساني بحران لا هم پای ته نه دی رسېدلی. ژمی یوازې یو طبیعي فصل نه دی؛ بلکې د حکومت، مرستندویو بنسټونو او د ټولنې د شتمنو قشرونو لپاره د وجدان او مسؤلیت ازموینه هم ده. که نن پر وخت او په سمه توګه اقدام ونه شي، نو د سبا پایلې به یوازې د سړې هوا زغمل نه وي، بلکې د انساني تلفاتو، ژورو ټولنیزو ټپونو او اوږدمهالو ستونزو بڼه به خپله کړي.
افغان حکومت، چې د هېواد د چارو مسؤلیت یې پر غاړه دی، مکلف دی چې د ژمي د بېړنیو اړتیاوو لپاره واضح، منظم او عملي پلان ولري. دا پلان باید یوازې په اعلامیو او ژمنو محدود نه وي، بلکې د عمل په ډګر کې د خلکو ژوند ته بدلون ورکړي. د لنډمهاله سرپناه برابرول، د ژمنیو توکو وېش، د تودوخې وسایل، د خوړو کڅوړې او روغتیایي اسانتیاوې هغه لومړني ګامونه دي چې باید په بیړني ډول واخیستل شي. همدارنګه، د کډوالو د ثبت، تنظیم او عادلانه مرستې سیستم باید شفاف او اغېزمن وي، څو مرستې رښتیا هم مستحقو کسانو ته ورسېږي.
بهرنۍ مرستندویې او ملاتړ کوونکې ادارې هم باید خپل مسؤلیتونه هېر نه کړي. افغانستان لا هم د نړیوالو مرستو اړتیا لري، په ځانګړي ډول د ژمي په دې حساسو میاشتو کې. بشري مرستې باید له سیاسي محاسبو لرې وساتل شي او یوازې د انساني اړتیاوو پر بنسټ تنظیم شي. هغه کورنۍ چې نن د یوې کمپلې، یو جوړ ګرمو جامو او یا د ماشومانو لپاره د خوړو یوې کڅوړې ته اړتیا لري، د اوږدو پروسو او ځنډ توان نه لري.
تر څنګ یې، د توانا افغانانو رول هم له پامه نه شي غورځېدای. افغانستان د داسې شتمنو، سوداګرو او خیّر کسانو کور دی چې د خلکو د لاسنیوي توان لري. دا د ملي همدردۍ او انساني وجدان غوښتنه ده چې هر څوک د خپلې وسې مطابق د اړمنو لاسنیوی وکړي. که دا مرسته د سرپناه جوړول وي، که د ژمنیو توکو برابرول وي او که د خوړو وېش، هر کوچنی ګام کولی شي د یوې کورنۍ ژوند وژغوري. تاریخ ښيي چې افغانان تل د سختیو پر مهال د یو بل ترڅنګ ولاړ دي، او نن بیا هم هماغه روحیې ته اړتیا ده.
په ځانګړې توګه ماشومان د ژمي تر ټولو لوی قربانیان دي. هغه ماشوم چې ښوونځي ته د تګ پر ځای د یخنۍ له امله رېږدي، هغه ماشوم چې د لوبو پر ځای د لوږې احساس کوي، د دې هېواد راتلونکی دی. که نن یې ساتنه ونه شي، سبا به ټولنه یې پایلې وي. ښځې، چې د کور د تودوخې او د ماشومانو د پالنې اصلي بار پر غاړه لري، هم د دې بحران له سخت فشار سره مخ دي او باید ځانګړې پاملرنه ورته وشي.
دا سرلیکنه یوازې د ستونزو د یادولو لپاره نه ده، بلکې د عمل غږ دی. ژمی منتظر نه پاتې کېږي، ساړه د اعلامیو په تمه نه درېږي. هره ورځ چې بېاقدامه تېرېږي، د یو ماشوم د ناروغۍ، د یوې کورنۍ د ناامېدۍ او د یو ژوند د له لاسه تلو خطر زیاتېږي. اوس هغه وخت دی چې افغان حکومت، بهرنۍ مرستندویې موسسې او توانا افغانان په ګډه، همغږې او بېړنۍ هڅې وکړي.
که نن پر وخت اقدام وشي، نه یوازې به د زرګونو افغانانو ژوند له سختیو وژغورل شي، بلکې د باور، همدردۍ او ملي یووالي پیغام به هم پیاوړی شي. افغانستان د ساړه ژمي تر څنګ د تودو زړونو اړتیا لري؛ زړونه چې د عمل په تودوخې سره د بېکوره او بېوسه افغانانو ژوند روښانه کړي.
د ژمي ساړه او د انساني همدردۍ مسؤلیت
