کرونا او د بیو ټيټېدو د انرژۍ بازارونه له بحران سره مخ کړي دي

— د کرونا ویروس له کبله په نړیوال بازار کې په بې مخینې ډول د نفتو بیې رالوېدلي دي. د نفتو او ګازو د صنعت بیې چې د نړۍ د ټولې انرژۍ نږدې ۶۰ سلنه برخه جوړوي، روان کال دومره راټیټې شوې چې پخوا یې ان لا تصور هم نه کېده. هغه هېوادونه چې د نفتو د تولید په بازار کې لویه ونډه لري، ښایي پر کرونا سربېره له داسې سخت اقتصادي رکود سره مخ شي چې له دویمې نړیوالې جګړې وروسته یې تر اوسه ساری نه لیدل کېږي. د بیو له ټیټېدو سربېره به په بازارونو کې تقاضا هم د پخوا په پرتله څو چنده راټيټه شي.

په نړۍ کې د نفتو قیمتونه د ۲۰۲۰ ز کال له پیل راپه دې خوا ورځ تر بلې د ټيټېدو په حال کې دي چې ښایي دغه بیې به نورې هم راولوېږي. په ورته وخت کې به په هغو سیمو کې چې له نفتو ‎د ګټې اخیستنې اړتیا نه لیدل کېږي، ښایي د هر بېرل نفتو قیمت ان صفر ته راټيټ شي. د نفتو د بازار روان وضعیت به صادروونکو هېوادونو ته نوې ستونزې راپورته کړي او د دغو هېوادونو اقتصادونه به له سخت رکود سره مخ شي.

په دې سره به صادروونکي هېوادونه پر امریکا فشار راوړي چې د روان وضعیت د کابو کولو لپاره لاس پر کار شي او دا به امریکا او د امریکا د بهرنۍ پالیسۍ لپاره نوی سرخوږی وي. په ورته وخت کې د روان کال په فبروري کې په امریکا کې هم د نفتو تولید د بل هر وخت په پرتله تر ټولې لوړې کچې ته رسېدلی دی. امریکا په دې وروستیو کې په ورځني ډول د خپلو نفتو د تولید کچه میلیونونو بېرلو ته رسولې چې تر سعودي عربستان او روسیې وروسته دا په نړیواله کچه تر ټولو لوړ شمېر دی. امریکا په دې سره هڅه کوي چې په کور دننه د نفتو تولید ډېر کړي او په دې سره په بهرنیو هېوادونو خپله تکیه راکمه کړي. د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ غواړي چې امریکا د نفتو له کبله د نړۍ تر ټولو ستر واردوونکي هېواد له حالت څخه راوباسي. که څه هم ټرمپ د بیو له راټيټېدو هرکلی کړی، خو د دغه وضعیت دوام به امریکا ته هم ناوړه پایلې ولري.

ټرمپ په دې وروستیو کې د روسیې پر ولسمشر ویلادیمیر پوتین هم غږ وکړ چې د روان «ناوړه» وضعیت د کنټرول په اړه ورسره خبرې وکړي. په ورته وخت کې نوموړي د سعودي له ولیعهد محمد بن سلمان سره تر خبرو وروسته وویل چې د نفتو د تولیدوونکو هېوادونو ترمنځ ناهمغږۍ روان وضعیت رامنځته کړی دی. سعودي بیا هڅه کوي چې د اوپېک سازمان او د نفتو  د نورو لویو تولیدوونکو هېوادونو لکه کاناډا او مکسیکو په مرسته بېرته بیې لوړې کړي، خو په دې اړه د یوې هوکړې او ګډ غږ څرک نه لیدل کېږي.

په ټوله کې روان پاشلي وضعیت او جیوپولیټيکي نښتو د امریکا لپاره نوې ننګونې راپورته کړي چې د امریکا اقتصاد او بهرنی سیاست یې له جدي ګواښ سره مخ کړی دی.

د نفتو د نوې غوښتنې پای

د صنعت د نورو برخو په څېر، د کرونا ویروس چټکتیا او پراختیا د نفتو پر بازارونو کې هم غوغا رامنځته کړې ده. د نفتو بیې په ۲۰۱۴ ز کال کې د لوړې عرضې له کبله ډېرې راولوېدې چې بیا وروسته په ۲۰۱۶ ز کال د اوپېک سازمان او نړیوالو په مرسته دغه وضعیت کنټرول شو او په دې اړه نوې سپارښتنې وشوې. هغه مهال د اوپېک سازمان ۱۱ غړو او نورو هېوادونو ترمنځ هوکړه وشوه چې د نفتو د تولید کچه به راکموي او په دې سره به د بیلو د رالوېدو مخه نیسي.

اوپېک سازمان چې د عربستان- چین پر محور راڅرخي او د نفتو دغه دواړه ستر تولیدوونکي او رقیب هېوادونه یې له یو بل سره ګډې همکارۍ ته هڅولي، په دې سره روسیې ته دا فرصت هم په لاس ورغلی چې په منځني ختیځ کې د امریکا له تر ټولو لوی متحد سعودي سره خپلې ستراتېژیکې اړیکې پراخې کړي او د سعودي پانګونې هم خپل هېواد ته راجلب کړي. سعودي هم له ایران سره د ستونزو له کبله له دغه وضعیت ګټه پورته کوي او هڅه کوي چې له امریکا او روسیې سره په ګډه د نفتو تولید زیات کړي او په دې سره د ایران اقتصاد کمزوری کړي.

خو د کرونا ویروس د لومړي پړاو په پیل سره دا هر څه ګډوډ شول. چین چې د نفتو د ودې لپاره تر ټولو لوی نړیوال بازار دی، له یولړ محدودیتونو سره مخ شو. ترڅنګ یې په نړۍ کې هم د تقاضا د ډېرېدو پرځای دغه بهیر د ټېټېدو پر لور ولاړ. د شمېرو له مخې، د روان ۲۰۲۰ ز کال په لومړیو دریو میاشتو کې د نفتو د تقاضا کچه په منځني ډول شپږو میلیونو بېرلو ته رالوېدلې چې دا کچه د نفتو د تقاضا په برخه کې د پام وړ کموالی په ډاګه کوي.

د مارچ میاشتې په پیل کې په اوپېک، اوپېک پلس، سعودي او روسیه کې د وضعیت د کنټرول په تړاو ناستې هم وشوې، خو د دغو هېوادونو او سازمانانو نظرونه تر ډېره سره پاشلي او لرې وو او په دې اړه کومې پرېکړه ته ونه رسېدل. سعودي او روسیې په دې تړاو تر ټولو متفاوت نظرونه درلودل، سعودي وړاندیز وکړ چې د نفتو تولید باید تر یوې مودې راټيت شي، خو روسیې بیا برعکس د تولید پر ډېرېدو ټينګارکاوه چې په دې سره نوې هوکړه ونه شوه او غړي هېوادونه پر دې سلا شول چې تر جون پورې به د پخواني تړون پر بنسټ مخکې ځي او په جون کې به وضعیت ته په کتو بیا سره جرګه کېږي.

د تولید پرسر سیالي

سعودي عربستان له دې ناستې وروسته اعلان وکړ چې که د نفتو ټول تولیدوونکي هېوادونه په خپل تولید کې کموالی رانه ولي، دوی به له ټولو لارو چارو کار واخلي. سعودي په همدې موخه په ورځني ډول د خپلو په تولید کې ۲.۵ میلیونه بېرله زیاتوالی راوست چې په دې سره یې په ورځني ډول د ټول تولید کچه ۹.۷ میلیون بېرله نفتو ته ورسوله. د سعودي دې چارې په نړۍ کې د نفتو د بیو په ټیټوالی کې د پام وړ اغېز درلود. په ورته وخت کې د روسیې هم د سعودي دغه اقدام ته په ځواب کې په خپل تولید کې په ورځني ډول د درې لکه بېرلو د زیاتوالي اعلان وکړ چې په دې سره اوسمهال تر ډېره د نفتو لوی تولیدوونکي هېوادونه په خپلو کې پر سیالۍ بوخت دي او له کبله یې د نفتو بازارونه په بې مخینې ډول راولوېدل.

کله چې کرونا ویروس د چین له پولو ووت او نورې نړۍ ته خپور شو، په دې سره یې نوی پړاو ځانته خپل کړ. له همدې کبله په ټوله نړۍ کې د نفتو تقاضا هم په بې ساري ډول راټيټه شوه. د شمېرو له مخې په اپرېل کې د نفتو د تقاضا کچې نږدې ۲۰ سلنه راټيټه شوې ده.

که روان وضعیت په همدې ډول دوام وکړي، دوه امکانه وجود لري؛ یا به تولیدوونکي هېوادونه د تولید کچه ډېره راټيټوي او یا به هم د نفتو ارزښت په نړیوال بازار کې ورځ تر بلې خپل ارزښت له لاسه ورکوي چې دا د ځينو هېوادونو لپاره ښه خبر نه دی.

روسیه او عربستان د نفتو لوړ ظرفیت ته په کتو، په ډېر کم قیمت هم د نفتو تولید وړتیا لري، خو نورو تولیدوونکو هېوادونو ته بیا دغه څه په لوړه اقتصادي بیه تمامېږي، نو له همدې کبله ښایي ډېری شرکتونه له سقوط سره مخ شي چې په دې ډله مې متحده ایالتونه هم راځي. په پایله کې به دې ته اړ شي چې په نړیوال بازار کې خپله ونډه د نورو

په ګټه پرېږدي. د روسیې د روسنېفټ شرکت(چې د روسیې نږدې ۴۰ سلنه نفت تولیدوي) اجرایوي مشر اېګور سیچین وایي، چې تولیدوونکي هېوادونه باید د ۲۰۱۶ ز کال شوي تړون ته ژمن پاتې شي. هغه وایي: «که په بازار کې مو یوځل ونډه له لاسه ووتله، بیا به یې هېڅکه هم ترلاسه نه شی کړای.

د متحده ایالتونو د نفتو تولیدوونکي همدا اوس هم تر ډېر فشار لاندې دي، دوی هره ورځ خپله بودجه کموي چې ښایي بیخي په ټپه ودرول شي. د IHS مارکېټ د توې محاسبې له مخې، د روان کال تر پایه به د امریکا د نفتو تولید درې میلیونه بېرلو ته راولوېږي، چې په بدل کې به یې له سعودي او روسیې د وارداتو په کچه ډېروالی راولي.

ټاکل شوې وه چې امریکا به د نفتو د تولید د کچې په ډېروالي سره ۲.۵ میلیونه نوې دندې هم رامنځته کړي، خو دا هرڅه اوس له لاسه وتونکي برېښي.

پراخ بازار

ایا د نړیوال بازار د ثبات لپاره بله لاره هم پاتې ده؟ په بازار کې د ونډې پر سر د اوسني کشمکش کموالی کولی شي چې د بازار پر روان اغېز وکړي او تر یوې کچې بېرته بیې کنټرول شي. البته دا هغه څه دي چې یوازې به د زیات تولید ستونزه حل کړي، خو نورې ستونزې به پرځای پاتې وي.

خو دغه ثبات ته د رسېدو لارې چارې یوه بله د بحث وړ او پېچلې موضوع ده. خو سعودي د دې پرېکړه لپاره یوه بله لاره هم لري. هغه دا چې د G_20 هېوادونو سرمشریزې د اقتصادي ستونزو د حل په موخه هوکړه کړې ده. که څه هم د ۲۰۰۸ او ۲۰۰۹ ز کال د مالي بحران پرمهال جي- ۲۰ هېوادونو سرمشریزې تر ډېره په سمه توګه خپل رول ادا نه کړ، خو دا ځل یې د ډېرې مرستې او همکارۍ ژمنه کړې ده.

خو د متحده ایالتونو لپاره په کور دننه کې هم ځینې محدودیتونه راپورته شوي دي. د امریکا د کانګرېس هغه غړي چې پر ریاض د وسلو د پلورلو ملاتړي دي، اوس غواړي چې د امریکا او سعودي عربستان ترمنځ ټولې اړیکې باید د نفتو د نړیوال سیاست پر بنسټ وي. د امریکا د کانګرېس ۱۳ جموري غوښتونکو سناتورانو د سعودي عربستان ولیعهد محمد بن سلمان ته په استولي لیک کې د نفتو په برخه کې د سعودي له پالیسۍ( د تولید د ظرفیت لوړول او د بیو ټيټوالی) خپله ناخوښي ښودلې ده. د دغو سناتورانو له ډلې یې شپږو تنو چې د کانګرېس د مسلح خدماتو مشر هم پکې دی، په یو پرانیستي لیک کې ویلي، چې د روان وضعیت په دوام کې به د امریکا او سعودي ترمنځ د دفاعي همکاریو پراختیا او ساتل ستونزمن وي.

په ورته وخت کې د متحده ایالتونو دولت په کور دننه ځینې نور محدودیتونه هم لري. واشنګټن د مسکو او ریاض خلاف، خپلو کمپنیو ته ووایي چې څومره نفت باید تولید کړي.

له دې ټولو سره سره به په راتلونکو اونیو کې د نفتو له کبله رامنځته شوی بحران نور هم ناوړه وضعیت پر لور ولاړ شي او په دې سره به د تقاضا کچه ورځ تر بلې په ټيټېدو شي.

ښایي یو علت یې هم د نړۍ په بېلابېلو برخو کې د کرونا ویروس پراختیا وي، خو یو علت یې د تولیدوونکو هېوادونو پر روان سیاست او د نړیوال ثبات پورې هم اړه لري. خو عمده برخه یې د کرونا له کبله په بازار کې په ټپه درېدلي حالت رامنځته کېدل دي چې په دې سره به د نړیوال اقتصاد له سخت رکود سره مخ شي.

سرچینه: (https://www.foreignaffairs.com/)