امريکا او طالبانو د ۲۰۲۰ کال په فبروري کې سياسي تړون لاسليک کړ چې اصلي موخه يې له سياسي لارو چارو د افغانستان مسئلې د حل وفصل لپاره د يوې لارې موندل او په افغانستان کې د امريکايي پوځ حضور پای ته رسول دي. له بلې خوا د دې تړون د لاسلیکېدو سره په پام کې وه چې ډېر ژر به د افغان حکومت او طالبانو ترمنځ د سولې خبرو اترو لپاره لاره جوړه او هواره شي تر څو دايمي سوله رامنځته شي او جګړې ختمې شي. خو متأسفانه په افغانستان کې د سولې بهير لا اوس هم له ډېرو ننګونو سره مخ دی.نو څنګه کيدلی شي دغه ننګونې له مخې لېرې شي تر څو تلپاتې سوله تينګه شي؟
د کابل پوهنتون استاذ عبدال ناصر د چین د ميډيا ګروپ له خبريالې سره په ځانګړې مرکه کې په دې اړه داسې وويل چې له تېرو څو لسيزو راهيسې افغانستان تل د اوږدې جګړې په اور کې ايسار پاتې شوی دی، افغانان هيله لري چې نور دا جګړه ختمه شي او د امريکا او طالبانو ترمنځ سياسي تړون په دې هېواد کې د دايمي سولې راتګ زمينه برابره کړي، خو اوس داسې ليدل کيږي چې د افغان حکومت او طالبانو ترمنځ د سولې خبرې اترې د رکود په حالت کې دي او د دواړو خواوو ترمنځ جګړې د سولې په راتګ باندې منفي سيوری او تاثير کړی دی.
دا چې ولې يادې خبرې اترې له خنډ سره مخ شوې، لاملونه او عوامل يې څه دي؟ هغه د مرکې په ترڅ کې داسې وويل چې د سولې د خبرو اترو د ځنډ لاملونه او عوامل ډېر دي، خو يو عمده او مهم لامل يې د افغان حکومت او طالبانو اديلوژيکي توپيرونه دي. دا چې په تېرو څو لسيزو کې د تاوتريخوالي او جګړې ډېرې شوې، نو د افغان حکومت په اند د اوسنيو لاسته راوړنو ساتل يو ډېر مهم کار دی، ځکه چې دا هم له شلو کلونو راهيسې د نړيوالې ټولنې د ګډو هڅو نتيجه ده، نو د دوی عمده غوښتنه د جمهوري نظام ساتنه ده تر څو د افغانانو له خوا منل شوی سياسي جوړښت وساتل شي. خو طالبان خپل نظر لري او غواړي چې سیاسي نظام له جمهوريت څخه پر امارات باندې بدل کړي چې په پايله کې به خلک له بنسټيزو حقونو د بېلګې په توګه په ټاکنو کې د رايې ورکونې او د پرېکړې له حق څخه محروم شي
بل لامل دا دی چې طالبان د سولې به خبرو اترو کې د ځينو مهمو مسئلو په هکله پرېکړه نه شی کولی. د افغان حکومت په شان طالبان د ځينو مهمو پرېکړو په برخه کې کافی واک نه لري. ځکه چې هم د حکومت او هم د طالبانو تر شا بېلا بېل هېوادونه دي او دواړه لوري د بېلا بېلو هېوادونو د ګټو استازيتوب کوي.
درېیم لامل دا دی چې د افغانستان په دننه کې سياسي ډلې ګډ دريځ ته نه دي رسيدلي، افغان حکومت او د حکومت پلوي ډلې، ګوندونه او غورځنګونه د سولې ګډه موخه لري، خو د سوله ييزې موخې د تر سره کولو لپاره له څه ډول لارو چارو څخه د استفادې په هکله د دواړو خواوو ترمنځ د نظريو توپيرونه ډېر دي. افغان حکومت يوازې د خپلو پلوي ډلو او ګروپونو د ګټو لټولو لپاره هڅې کوي او د زياترو نورو وګړو ګټې يې له پامه غورځولي دي چې دا د افغان حکومت او مخالفينو ترمنځ د کړکيچ د رامنځته کېدو د يو سبب په توګه ياديږي.
د ده په اند سربېره پردې په افغانستان کې د سولې بهير له ځينو نورو منفي عواملو سره هم مخ دی. د يادو ننګونو او منفي عواملو له امله د سولې بهير مخنيوی شوی او د افغان حکومت او طالبانو ترمنځ د سولې خبرې اترې ځنډيدلې دي. نو که دغه عوامل او ننګونې لېرې نه شي، په لنډه موده کې به د سولې په بهير کې داسې د پام وړ مثبت پرمختګ ونه ليدل شي.
څنګه کيدلی شي چې اوسنۍ مسئله حل شي تر څو په افغانستان کې سوله او ثبات رامنځته شي. نوموړي دغې پوښتنې ته په ځواب کې وويل، لومړی افغانستان بايد د تېرو ۱۹ کلونو د لاسته راوړنو ساتنه وکړي، ځکه چې دغه لاسته راوړنې د اوسني سياسي نظام او د دغه نظام د قانونيت بنسټ دی. د مطبوعاتو ازادي د ديموکراتیک نظام يوه مهمه برخه ده. پر دې سربېره بايد د ښځو حقه حقونه ،ازادي او د اتباعو د رايې ورکونې حق تامين شي. دوهم دې د يو روغ او خپلواک افغانستان د ابادۍ لپاره د ځمکنۍ بشپړتيا وساتل او د ټولو افغانانو په استازيتوب دې يو پراخ بنسټه سياسي نظام جوړشي. د دولتي ارزښتونو له مخې دې لا ښه چاپيريال برابر شي تر څو هر تن په سوله کې ګډ ژوند وکړي. زما په نظر دا ډېره مهمه ده.د دې ترڅنګ دا هم لازمه ده چې د سولې د بهیر د پرمخبيولو لپاره دې څو اړخيز ميکانيزم دې جوړ شي. د سولې د خبرو اترو لپاره به ټول شموله ميکانيزم د افغانستان د سولې او سمسورتيا په برخه کې مهم رول ولوبوي.
نوموړي په دې برخه کې د چين په شمول د ګاونډيو هېوادونو د رول د یادونې په ترڅ کې وويل چې د افغانستان د سولې بهير د ګاونډيو هېوادونو له برخې اخيستنې سره نژدې اړيکې لري. په تېره بيا په دې برخه کې د چين رول مهم دی. چين له افغانستان سره عنعنوي دوستي لري او له اوږدې مودې راهيسې د دواړو خواوو ترمنځ اختلافونه نه دي رامنځته شوي.د چين حکومت تل ادعا کوي چې د افغانستان برخليک بايد د افغانانو له خوا وټاکل شي، د افغانانو د مشرۍ او مالکيت درناوی دې وشي او د افغانستان د راتلونکي ملي حکومتدارۍ جوړښت دې د دغه هېواد له ځانګړو ملي شرایطو او پرمختګ له اړتیا سره سمون لري.
دغه دريځ د افغانانو له غوښتنو سره هم سمون لري.نود ده په اند د چين په شمول ګاونډي هېوادونه بايد د افغانستان د سولې په بهير کې مثبت رول ولوبوي او خپل خدمت دې وکړي.که نړيواله ټولنه د دې بهير د پرمخبيولو لپاره ګډې هڅې وکړي، افغانستان به ښه او روښانه راتلونکی ولري.