په افغانستان کې ورځ تر بلې زیاتېدونکې ناامنۍ له افغان ولس سره لويې اندېښنې پیدا کړې دي. له کومې ورځې چې له افغانستان څخه د امریکایي ځواکونو د ایستلو پرېکړه وشوه، تمه داسې وه چې په افغانستان کې به دغه ناورین چې کلونه کلونه یې وخت ونیو، پای ته به ورسیږي او افغانان به په خپلو منځونو کې په خبرو سره جوړ او نور به افغانان پر خپله خاوره د ژوند ساه واخلي او ارامه ژوند به پیل کړي؛ خو د دغې تمې خلاف له افغانستانه د امریکایي ځواکونو له وتلو سره په افغانستان کې جګړې زور واخیست، طالبانو د افغانستان په بېلابېلو ولسوالیو کې خپلو بریدونو ته زور ورکړ، چې په کمه موده کې یې ډېرې ولسوالۍ تر خپل کنټرول لاندې راوستې.
د ولسوالیو نیول یو څه عادي خبره نه ده، ځکه چې له دې وړاندې د وړو پوستو نیول ډېر ګران کار و، چې دغه کار د افغان حکومت لپاره یوه لویه ماتې ګڼل کیږي؛ ځکه چې اوسنی نظام د ولسونو په همکارۍ او قربانۍ سره تر دې دمه ساتل شوی، که حکومت د ولسونو همکاري په خپله په لوی لاس له لاسه ورکړي، نو دا به بیا د حکومت لپاره یوه لویه ضایع وي چې هېڅوک به یې جبران نه کړي چې پایله به یې د نظام په سقوط سره پای ته رسیږي؛ خو اوس په کم وخت کې د لویو ولسواليو سقوط او په ځینو ځایونو کې پرته له مقاومته د افغان ځواکونو له لوري د سیمو پرېښودلو او له ولسوالیو څخه تر ښاره د جګړې رسېدو خلک حیران کړي.
په دومره چټکۍ سره د هیواد د ډېرو ولسوالیو سقوط په څه مانا؟ آیا طالبان پیاوړي شول چې افغان حکومت یې اوس مخه نشي نیولی او که د پردې تر شا بل څه دي؟ او که د افغان حکومت په امنیتي چوکاټ کې نیمګړتیاوې او فساد موجود دی؟
په کم وخت کې د طالبانو له لوري د ډېرو ولسوالیو سقوط زیات عوامل لري:
لومړی؛ د حکومت په چوکاټ کې په تېرو کلونو کې حکومتي چارواکو او سیاسیونو د دغه ډول حالت د راتلو او ورسره مخامخ کېدلو لپاره هېڅ راز چمتووالی نه درلود.
دوی به په خپلو منځو کې د چوکیو پر سر سره وران وو، په پراخه کچه فساد کې ښکېل وو، د ملي ګټو پر ځای یې د شخصي ګټو لپاره کار کاوه، اوسمهال یو ناڅاپي له دغه ډول وضعیت سره مخامخ شول چې کابو کول به یې ورته یو څه سخت تمام شي؛ ځکه چې دوی په تېر کې د خپل حکومت او نظام لپاره څه ونه کړل، اوس یوڅه ناوخته شوی چې لږه بېغوري دغه کار لا پسې ناوخته کوي او د حکومت کړۍ تنګوي.
دویم؛ د طالبانو پیاوړتیا، بې له شکه چې په دغه باندې هر سړی خبر دی، چې د طالبانو مشران په پاکستان کې حمایت کیږي، هلته یې ټپیان وړل کیږي او درملنه یې کیږي، چې دغه خبره څو ورځې وړاندې د پاکستان د کورنیو چارو وزیر هم وکړه، چې د طالبانو کورنۍ په پاکستان کې دي، دلته یې مړي راوړل کیږي او ټپیان یې تداوي کیږي.
پاکستان په افغانستان کې له اوسني وضعیت څخه د ګټې پورته کولو په لټه کې دی او دغه فرصت د امریکا وتل دي، چې نږدې ۹۰ سلنه ځواکونه یې وتلي او پاتې یې ممکن په لنډو ورځو کې ووځي .
اوس چې له افغانستان څخه د امریکایي ځواکونو په بشپړ ډول د وتلو خبره کیږي، نو پاکستان هڅه کوي چې د طالبانو په واسطه په افغانستان کې خپلو شومو اهدافو ته په اسانۍ سره ورسیږي، چې بیا د دوی لپاره د دې لارې تعقیب ګټور دي او له جګړې څخه هم داسې ښکاري چې دوی په افغانستان کې د سولې نه؛ بلکې د جګړې لپاره کار کوي.
درېیم؛ د طالبانو او افغان حکومت تر منځ هره ورځ د ولسوالیو لاس په لاس کېدو، په یادو سیمو کې خلک له زیاتو ستونزو سره مخ کړي دي. په کومو سیمو کې چې جګړو زور اخیستی، له هغې ورځې په هغو سیمو کې د ژوند بېړۍ په ټپه درېدلې ده. په هغو سیمو کې روغتیایي، اقتصادي، فرهنګي، ټولنیز، ښوونیز او روزنیز او دې ته ورته نور زیات خدمات په ټپه ولاړ دي.
د جګړو له سیمې هره ورځ په سلګونه او زرګونه کورنۍ د خپلو مېنو پرېښودو ته اړ شوې دي او د خپل ژوند د خوندي کولو لپاره ورڅخه د خپل ژوند هر ډول کارونه پاتې شوي دي، ژوندي یې په بې سرپنا، غربت، بې روزګارۍ او اور کې تېرېږي.
په دغه جنګ کې د ډېرو افغانانو کورونه وران شول او په ځینو ځایونو کې بازارونه او د خلکو مالونه وسوځېدل، چې دغه کار لا هم دوام لري. افغان حکومت ولې د جګړو په مهار کولو کې پاتې راغلی چې جګړې یې د ولایتونو تر مرکزونو ورسېدې؟ آیا افغان حکومت یې د مهار کولو وړتیا نه لري که کومه بله خبره ده؟
خو افغان چارواکي خپل پوځونه له افغان خاورې څخه د ساتنې لپاره وړ بولي او وایي چې له افغانستان څخه دفاع کولی شي او ورسره هم د نړۍ ځینې مشران او د ځینو هیوادونو استازي هم دغه خبره کوي، چې افغانستان اوس منظم او تجهیز شوی پوځ لري، چې له خپلې خاورې څخه به دفاع وکولی شي؛ خو بیا ولې دوی په شا کیږي او د ولایتونو تر مرکزونو جګړې رسیږي؟ او هره ورځ د څلورو او پنځو په شمېر کې ولسوالۍ د طالبانو له لوري نیول کیږي او حکومت یې په اسانۍ سره پرېږدي، چې دوی یې تاکتیکي شاتګ بولي؛ خو چې دوی ورته هر څه وایي سیمې او ولسوالۍ د طالبانو لاس ته لوېږي او د طالبانو تر کنټرول لاندې سیمې ورځ په ورځ د پراخېدو په حال کې دي، چې دغه کار د خلکو اندېښنې راولاړې کړې دي، چې په دې تړاو تر ډېره افغان حکومت خاموش دی.
له دولت څخه په لوی لاس ډېرېدونکې ناامنۍ چې د مهار کولو طریقې یې اوس د حکومت په لاس کې شته، خو چې دوی دغه کار نه کوي، حتماً کوم راز پکې شته دی.
که حکومت د ولسوالیو د سقوط او د جګړې د کنټرول کولو لپاره کار ونه کړي، همداسې دغه بېغوري ادامه ولري او د خلکو په ژوند ملنډې ووهل شي، ربړول او وژل جریان ولري، که دغه کار هره ډله هم کوي، مسوولیت به یې افغان حکومت ته راجع کیږي، چې په دې سره به افغان حکومت د ولس په منځ کې شته خپل موقف او اعتبار له لاسه ورکړي.