-لومړۍ برخه:
د شلمې پېړۍ له پیل راپدېخوا د فلسطین له کړکېچ وروسته د جنګونو په تاریخ کې پر افغانستان تپل شوې جګړه له ټولو اوږده او تباه کوونکې جګړه ده. لومړۍ نړیوالې جګړې څلور کاله، دویمې تقریباً شپږ کاله، د ایریتریا د ازادۍ جګړې ۳۰ کاله، د نامیبیا د ازادۍ جنګ ۲۹ کاله ، د ویتنام جګړې ۱۸ کاله او د الجزایر د ازادۍ جګړې ۸ کاله دوام وکړ؛ خو افغانستان له شاوخوا ۴۰ کلنې جګړې وروسته لا هم د شخړو او ناکراریو شاهد دی.
له ۱۹۸۰یمې لسیزې راهیسې د افغانستان د ستونزې د حل لپاره ډېرې هلې ځلې شوې؛ خو تر اوسه یې کومه د پام وړ نتیجه نه ده ورکړې.
سره له دې چې افغانان له جګړې ستړي شوي او سوله یې تر ټولو ستره هیله او اړتیا ده او دا ورته ثابته شوې هم ده، چې دا تپل شوې پردۍ جګړه ده او هیڅ ډول ملي، دیني او سیاسي مشروعیت نه لري؛ خو د سولې لپاره روانو هلوځلو ته د خپلو پخوانیو تجربو پر اساس د شک په سترګه ګوري.
کمزورې حکومتولي، په ملي چارو کې د افغانستان د نخبهګانو تر منځ د تفاهم نشتوالی، په سیاسي او ټولنیز لحاظ نامنظم ملت، د جګړې د سیمه ییزو او نړیوالو لوبغاړو متضادې ګټې او د سیمه ییزو قوتونو رقابت د جګړې د اوږدېدو او سولې پروسې د ټکني کېدو عوامل دي.
د جګړې پیل او وده
د نړۍ په هره برخه کې د اوسنیو جګړو علتونه ملي ګټې دي. دین، ایډیالوژۍ، بشري حقوق، ډیموکراسي، اسلامي ورورولي او داسې نورو شعارونه د جګړې د مشروعیت لپاره کارول کیږي چې مصرفوونکي یې اکثریت وروسته پاتې ولسونه دي.
پر افغانستان د شوروي اتحاد له یرغل سره سم یوه داسې جګړه وتپل شوه چې هم ملي او هم نړیواله وه. دغه جګړه لومړی په کونړ، نورستان او خوست کې په محدودو وطني وسایلو پیل او د منابعو په زیاتېدو او لوبې ته د سیمه ییزو او نړیوالو لوبغاړو په داخلېدو سره پراخه شوه. جګړه په پیل کې ملي ځکه وه چې د افغانانو په ملي حاکمیت تیری شوی و او سرچینې یې هم ملي وې. نړیواله ځکه شوه چې د جګړې بهرني ابعاد ډېر پراخ شول او د نړۍ اکثره لوی او واړه قوتونه په یو نه یو ډول د دې جګړې لوبغاړي دي.
د جګړې اصلي قربانیان افغانان دي؛ خو عمده اهداف، پلان، منابع او د اهدافو ټاکونکي یې غیر افغاني دي چې په افغانستان او سیمه کې د متضادو اهدافو لپاره کارول کیږي. نو ځکه ویلی شو چې جګړه ملي بڼه نه لري او بهرنی اړخ یې غښتلی دی. دا چې جګړه ولې دومره اوږده شوه او ولې پای ته نه رسیږي، کورني او بهرني دواړه علتونه لري.
سیاسي ټیکاو او ملي تفاهم
د افغانستان ستراتیژیک موقعیت، د لوبغاړو شمېر، د سیمه ییزو او نړیوالو ځواکونو متضادې ګټې او اهداف د جګړې د دوام باعث کیږي. کورنۍ ستونزې لکه په بېلابېلو وختونو کې د سیاسي او اقتصادي قدرت د انحصار هڅه، پر ملي مسایلو د ټولنې د نخبه پوړ عدم تفاهم، کمزوری اقتصاد، بې عدالتي، اداري فساد، ټوپکواکي، د مخدره توکو مافیا او کمزورې حکومتولي هغه عوامل دي چې بهرنیو لاسوهنو ته زمینه مساعدوي او د طالب، حقاني او په محلي سطح د جنګسالارانو په بڼه تبارز کوي.
طالبان بیرته قدرت ته رسېدل او یا په قدرت کې داسې لویه ونډه غواړي چې ټاکونکی ځواک دوی وي او نور پکې صرف حضور ولري. جنګسالاران نه یوازې د خپل سیاسي قدرت او امتیازاتو ساتل غواړي، بلکې د میراثي کولو په هڅه کې یی هم دي. د مخدره توکو کاروباریان او د قراردادونو مافیا په کمزوري حکومت، ناامنۍ، اداري فساد او جګړه کې خپلی ګټي ویني، ځکه د سولې راتګ ته زړه نه ښه کوي او مخه یې نیسي.
بل څه چې دولت کمزوری او بې ثباته کوي د هیواد ناکاره سیاسي جوړښتونه په تیره د حکومت، پارلمان، سیاسي ګوندونو، د ملکي خدماتو جوړښت او د خپل کار په پایښت د کارمندانو بې باوري ده.
د یوه ډیموکراټیک جمهوري نظام د بري لپاره یوه داسې پارلمان ته اړتیا ده چې له سیاسي ګوندونو جوړ او په کاري لحاظ په سکټوري ډلو کې تنظیم شوی وي. د کاري موضوعاتو په ټاکنه او د مصوبو په ترتیب او تصویب کې د ملي ګټو په بنسټ مسلکي چلند وکړي، سیاسي او ایډیالوژیک مخالفت په نظر کې و نه نیسي. که په پارلمان کې مسلکي ظرفیت نه وي، نو بیا له پارلمان نه د باندې موجود مسلکي ظرفیت وکاروي. خو موږ په تېرو شلو کلونو کې د داسې پارلمان په لرلو بریالي نه شوو. حکومتونو ونه غوښتل چې د وخت له غوښتنو سره سم د ګوندونو یو داسې قانون رامنځ ته کړي چې له یوې خوا په هیواد کې د سیاسي ټیکاو او ملي یووالي هسته وي، د سیاسي بې ثباتۍ مخه ونیسي او له بل پلوه د حکومت لپاره د دولتي مسوولیتونو په سرته رسولو کې یوه ډاډمنه کاري مرجع او د ملي ګټو مدافع قوه وي. زموږ اوسنی پارلمان تر ډېره حده له داسې افرادو جوړ دی چې سیاسي پروګرام او اجنډا یې یوازې شخصي ګټې دي او کوم خاص تخصص نه لري. داسې پارلمان د حکومت او ملت لپاره یوازې له جنجال، مالي منابعو ضایع کولو او د هیواد حیثیت ته له زیان اړولو پرته کومه بله پایله نه لري.
د وخت له غوښتنو سره سم او د ډیموکراسۍ د اړتیاوو پر بنسټ سیاسي ګوندونو ته موقع او مسوولیت نه ورکول نه یوازې له سیاسي ټیکاو سره مرسته نه کوي؛ بلکې د ډیموکراسۍ د ودې مخه نیسي، ټاکنې پر بحران بدلوي او د یوه کاري پلان او پروګرام پر اساس د حکومتي چارو د پرمختګ په لار کې خنډ واقع کیږي. که څه هم موږ د دولت مشرتابه د ټاکنو له لارې ټاکو؛ خو یوازې د ۲۰۰۴ ز کال ټولټاکنې جنجالي نه وې؛ د ولسمشرۍ له تېرو دوو دورو ټاکنو وروسته بیا هم زموږ حکومتونه د ټاکنو زیږنده نه؛ بلکې د یوه سیاسي تفاهم پایله وه. د دواړو خواوو تر منځ د جوړجاړي قرارداد په پایله کې حکومتي پستونه د متخاصمو ټیمونو تر منځ د فیصدۍ او پستونو د اهمیت په اساس ویشل کیږي، نه د یوه پنځه کلن کاري پروګرام او مسوولیت پر اساس. دغه وضعیت د سولې په څېر هر ملي بهیر کې د حکومت دریځ اغیزمنوي. له یوې خوا په حکومت باندې د ولس باور له منځه وړي، په مډرنو سیاسي موسساتو کې د ملت د تنظیمېدو مخه نیسي او له بلې خوا د کورنیو مخالفینو، سیمه ییزو دښمنانو او لاسوهونکو هېوادونو پر وړاندې په مجموعي توګه افغانستان داسې کمزوری کوي چې د خپلو مشروع حقونو او ګټو دفاع نشي کولی.
همدغه شان د هر سیاسي نظام د بري لپاره د سیاسي پرسونل او ملکي خدماتو تر منځ بیلتون اړین دی.
د سیاسي پرسونل بدلون د دولتي واک د انتقال په پایله کې یو طبعي چلند دی، خو د وزارتونو او نورو دولتي موسسو پرسونل باید د کښته نه پورته په تدریجي توګه وده وکړي اوهر کارمند باید په خپل کاري مصؤنیت باورمند وي. ایډیالوژي، شخصي او سیاسي ذوق، سلیقه او یا سیاسي رشوت باید د دولتي کارمندانو د ادلون او بدلون، مقررۍ، پرمختګ او منفکۍ معیار نه وي. البته د قانون په چوکاټ کې د زحمت په مقابل کې امتیاز او د تخلف په مقابل کې سزا یو اړین مدیریتي چلند دی. په دې توګه د افرادو پر ځای د دولت په وړاندې د دولتي کارمندانو وفاداري، مسلکي تخصص او غښتلي دولتي او غیر دولتي موسسات رامنځ ته کیږي، ولس په دولت باندې باور پیدا کوي، د قانون رعایت ته زمینه برابریږي، د هېوادپالنې حس غښتلی کیږي او دولت په ټوله کې له ځان او ملي ګټو نه د کورني مخالفت او بهرنیو لاسوهنو پر وړاندې د دفاع ځواک پیدا کوي. خو موږ په دې برخه کې هم له لویو ستونزو سره مخ یو او څو چې په دې برخه کې لازم اصلاحات رانه شي، دولت دې له افرادو نه د وفادارۍ تمه نه کوي.
دوام لري…